|
Derviş Zaim, geleneksel Türk sanatlarını tema edindiği Cenneti Beklerken (minyatür) ve Nokta’dan (hat) sonra gölge oyununu merkezine alan Gölgeler ve Suretler’le bu güzel üçlemeyi noktalıyor. Öykü 1963’te Rumlar ve Türkler arasında yaşanan çatışmalar etrafında dönüyor. Babasıyla beraber baskına uğrayan köyünden kaçan bir genç kız, yanlarına yerleştikleri akrabalarının köyünde artan gerginlik ve huzursuzluğu, tehlikeyi yaşıyor. Babasının Hacivat-Karagöz oyunlarıyla büyümüş olan kız, zamansız bir yaşta bu büyülü perdenin öteki tarafıyla tanışıyor.
Zaim, belki on yıllardır komşu olarak yaşamış Türkler ve Rumların hayatına neredeyse nereden geldiği bile belli olmayan bir çatışma hissi sızdırıyor. Bu çatışmanın -en azından bizim öykümüz eksenindeki- nedensizliği, iyi insanlar arasına savaşın nasıl giriverdiğini yansıtıyor. Sanki kaynağı uzak ve yabancı bir savaş kokusu havada yayılıyor, evlere giriyor ve insanları etkisi altına alıyor. Zaim sık sık doğanın durağanlığına, tarlalardaki esintiye dönerek (hatta sık sık karakterlerini ağaçların, oyukların, çalı çırpının arasına sokarak), insan mekanizmasının doğal rotasından sapmaya meyilini ve bunun boşluğunu dilegetiriyor. Adeta doğa, insanlara “aslında her şey çok basit” diye fısıldıyor ama onu duyan yok.
Filmde kuklalar da aynı doğa gibi benzer bir amaca hizmet ediyor. Perdenin bir yanında ışık, bir yanında karanlık ve ortaya çıkan şey güzellik. Her şey çok basit. Ama ne ışık ne de karanlık varken, perdeyi ve hayalleri canlandıracak insanoğlu birbiriyle savaşıyorken gölge oyunu da yok, güzellik de, kahkahalar da, sinema da… Tam da bu yüzden belki, kuklalar uğursuzluk getirdikleri inancıyla toprağın altına gömülmeli. Film boyunca kuklaları gömme derdine düşüyor karakterler. Israrla bir uğursuzluğa son vermeye çabalıyorlar ama kuklalar ya unutuluyor, kenara atılıyor ya elden ele geziyor ya da girdikleri topraktan hortluyorlar. Kuklaların ve beraberinde gelen ışık-gölge, aydınlık-karanlık ikilemelerinin filmde hem reel olarak hem de metaforik olarak yerleri büyük. Filmin finalinde de kuklaların oynadığı bu ikili rolün bir araya gelmesi bir o kadar anlamlı.
Zaim’in estetik ve tematik kararları her zamanki gibi yerli yerinde ve hatta öyküsünün dayanak noktasını oluşturuyor. Ancak kimi kararlar var ki doğru giden bir çizgiyi maalesef sık sık saptırıyor. Bunların içinde en önemlisi filmin müzik tasarımı. Her nedense müzik her yerde! Sahnenin duygu durumundan bağımsız olarak, olanlara kör ve sağır gibi, arka planda motivasyonsuzca akıp duruyor. Bu kadar sık ve uzun süreli kullanılan bir müzik elbette bir işe yarayacağı noktada da etkisiz kalıyor. Bu haliyle hiçbir şey anlatmayan televizyon dizilerinin boşluk doldurmak veya ortada duygu varmış gibi yapmak için devreye giren müziklerini andırıyor. Müziğin bu şekilde kullanımı öyküye ve karakterlere haksızlık ediyor.
Bir diğer ‘kusur’ filmin görüntü yönetiminde. Baskı ve gerilim duygularının hakim olması gereken bir köyde filmin ‘kötü adamları’ olan Rum polisler ne zaman perdeye yansısa diğer karakterlerden bir farkları yok. Dolayısıyla daha çok Türk bir ailenin penceresinden anlatılan bir öykü için ‘karanlık’ taraf altı çizilmemiş ve boşlukta kalıyor. Gerilim duygusunu yoğunlaştıran çerçeveler kullanılmadığı için kurgu da gerilim ya da yüzleşme anlarında hiç istifini bozmamış. Tempo ve çerçeveler pasif gözlemciliklerini sürdürüyorlar, aynı tembel ve monoton akıp giden müzik gibi.
Üçlemenin ilk iki filminde sinema dilinin kurgu, görüntü, müzik gibi araçları, bana öyle geliyor ki daha tutarlı ve anlamlı bir şekilde kurulmuştu. Gölgeler ve Suretler’de bir kararsızlık ve sallantı hissi var. Öykü ve karakterler teoride sağlam ama pratikte sanki ihtiyaçları olan yardımı göremiyorlar. Bunlara rağmen Gölgeler ve Suretler yine Derviş Zaim’in Türk sinemasına kazandırdığı söyleyecek sözü olan, eli yüzü düzgün filmlerinden. Yönetmenin sinemacılık anlayışının bir uzantısı olarak ve bundan sonraki –şüphesiz sıkı takibi hakeden– filmlerinin dokusal kardeşi olarak meraklısını sinemalara çağırıyor.
Türk sinemasında ‘yeni yönetmen’ patlamasının yaşandığı şu günlerde azimle çalışan, düşünen, üreten bir avuç ‘eski yönetmen’den bir tanesi Derviş Zaim. Henüz altıncı filmi olmasına rağmen her parçası bir ustalık göstergesi olan bir filmografiyi adım adım inşa eden Zaim’in bundan sonra nereye yöneleceğini merakla bekliyoruz. » Gölgeler ve Suretler film sayfası |
